PHÁP LỆNH 03/2026/UBTVQH16: HOÀN THIỆN TRÌNH TỰ, THỦ TỤC TÒA ÁN XEM XÉT ĐƯA NGƯỜI NGHIỆN MA TÚY TỪ ĐỦ 12 TUỔI ĐẾN DƯỚI 18 TUỔI ĐI CAI NGHIỆN BẮT BUỘC
Bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên trong hoạt động tư pháp
Ngày 08/7/2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Pháp lệnh số 03/2026/UBTVQH16 quy định về trình tự, thủ tục để Tòa án nhân dân xem xét, quyết định việc đưa người nghiện ma túy từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Phòng, chống ma túy năm 2025, đồng thời tạo hành lang pháp lý thống nhất cho hoạt động xem xét, quyết định của Tòa án đối với nhóm đối tượng là người chưa thành niên nghiện ma túy.
Việc ban hành Pháp lệnh không chỉ đáp ứng yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật mà còn thể hiện sự thay đổi trong tư duy lập pháp khi chuyển trọng tâm từ việc áp dụng các biện pháp mang tính cưỡng chế sang tiếp cận theo hướng bảo vệ, giáo dục và phục hồi đối với trẻ em. Người từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi được xác định là nhóm đối tượng có đặc điểm riêng về tâm sinh lý, khả năng nhận thức và hành vi, vì vậy mọi quyết định tác động đến quyền, lợi ích của họ đều phải được thực hiện thông qua một trình tự chặt chẽ, minh bạch và bảo đảm các nguyên tắc bảo vệ trẻ em.
Phạm vi điều chỉnh toàn diện, bao quát toàn bộ quá trình xem xét của Tòa án
Khác với việc chỉ quy định về trình tự ban hành quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc, Pháp lệnh 03/2026/UBTVQH16 điều chỉnh toàn bộ quá trình giải quyết của Tòa án. Theo đó, văn bản quy định đầy đủ từ việc tiếp nhận hồ sơ, thụ lý, phân công Thẩm phán, mở phiên họp, ban hành quyết định, cho đến các thủ tục về hoãn chấp hành, miễn chấp hành, tạm đình chỉ hoặc miễn phần thời gian còn lại trong quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc. Đồng thời, Pháp lệnh cũng quy định cơ chế khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị và giải quyết các khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị đối với quyết định của Tòa án.
Việc xây dựng một quy trình thống nhất giúp khắc phục khoảng trống pháp lý trước đây, hạn chế sự khác nhau trong quá trình áp dụng pháp luật giữa các địa phương, đồng thời góp phần bảo đảm tính công khai, minh bạch và khách quan trong hoạt động tư pháp.
Lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên là nguyên tắc xuyên suốt
Một trong những điểm nổi bật của Pháp lệnh là việc đặt lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên làm nguyên tắc cốt lõi trong toàn bộ quá trình xem xét, quyết định.
Theo đó, việc đưa người từ đủ 12 tuổi đến dưới 18 tuổi đi cai nghiện bắt buộc chỉ được thực hiện khi thuộc các trường hợp do Luật Phòng, chống ma túy quy định. Trong quá trình giải quyết, Tòa án phải bảo đảm thủ tục thân thiện, phù hợp với giới tính, độ tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người bị đề nghị. Đồng thời, quyền bí mật đời sống riêng tư cũng được pháp luật đặc biệt bảo vệ nhằm tránh gây ảnh hưởng tiêu cực đến quá trình phát triển và tái hòa nhập của người chưa thành niên.
Đây là cách tiếp cận phù hợp với các nguyên tắc của Công ước Liên hợp quốc về Quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên, đồng thời phản ánh xu hướng xây dựng nền tư pháp thân thiện đối với người chưa thành niên.
Tăng cường quyền được bảo vệ của người bị đề nghị
Pháp lệnh dành nhiều quy định nhằm bảo đảm người bị đề nghị được thực hiện đầy đủ các quyền trong suốt quá trình giải quyết vụ việc.
Người bị đề nghị có quyền trực tiếp tham gia phiên họp, trình bày ý kiến, tranh luận, cung cấp tài liệu, tiếp cận hồ sơ, nhận các quyết định của Tòa án và thực hiện quyền khiếu nại theo quy định. Đặc biệt, người bị đề nghị, cha mẹ hoặc người giám hộ được quyền tự mình hoặc nhờ luật sư bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Trong trường hợp người bị đề nghị không có người bảo vệ quyền lợi, Tòa án có trách nhiệm yêu cầu Đoàn Luật sư hoặc Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Quy định này góp phần bảo đảm mọi người chưa thành niên đều được tiếp cận dịch vụ pháp lý, không để xảy ra tình trạng thiếu người bảo vệ quyền lợi trong các vụ việc liên quan đến quyền con người và quyền trẻ em.
Quy định rõ thẩm quyền và trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng
Theo Pháp lệnh, Tòa án nhân dân khu vực nơi có trụ sở Công an cấp xã lập hồ sơ đề nghị là cơ quan có thẩm quyền xem xét, quyết định việc đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc. Trong khi đó, Tòa án nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm xem xét lại quyết định khi phát sinh khiếu nại, kiến nghị hoặc kháng nghị.
Song song với đó, Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng kiểm sát tính hợp pháp của toàn bộ quá trình giải quyết, bảo đảm mọi hoạt động của Tòa án, cơ quan lập hồ sơ và các chủ thể liên quan đều tuân thủ đúng quy định của pháp luật.
Việc phân định rõ thẩm quyền của từng cơ quan góp phần nâng cao trách nhiệm trong quá trình giải quyết, đồng thời tạo cơ chế kiểm soát quyền lực hiệu quả trong hoạt động tư pháp.
Rút ngắn thời gian giải quyết, bảo đảm tính kịp thời
Một trong những nội dung đáng chú ý của Pháp lệnh là quy định thời hạn giải quyết khá ngắn nhằm tránh kéo dài quá trình xử lý.
Theo đó, trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày thụ lý hồ sơ, Tòa án phải ra quyết định. Đối với vụ việc phức tạp, thời hạn này được kéo dài nhưng không quá 20 ngày. Nếu hồ sơ chưa đầy đủ, Thẩm phán có quyền yêu cầu bổ sung tài liệu hoặc trả lại hồ sơ để hoàn thiện theo đúng quy định.
Việc quy định thời hạn cụ thể không chỉ giúp nâng cao hiệu quả giải quyết mà còn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, hạn chế việc kéo dài thủ tục làm ảnh hưởng đến quá trình học tập, sinh hoạt và phát triển của các em.
Phiên họp được tổ chức theo hướng thân thiện với người chưa thành niên
Khác với phiên tòa thông thường, phiên họp xem xét đưa người chưa thành niên đi cai nghiện bắt buộc được thiết kế theo mô hình tư pháp thân thiện.
Pháp lệnh yêu cầu phòng họp phải được bố trí an toàn, phù hợp với trẻ em; cha mẹ hoặc người giám hộ được tham gia hỗ trợ; Thẩm phán phải sử dụng ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu, tránh gây áp lực tâm lý cho người bị đề nghị. Các câu hỏi phải ngắn gọn, phù hợp với trình độ nhận thức và mức độ phát triển của người chưa thành niên. Đặc biệt, Thẩm phán không được hạn chế quyền trình bày, tranh luận của các bên nhằm bảo đảm việc xem xét khách quan, toàn diện trước khi đưa ra quyết định.
Đây được đánh giá là bước tiến quan trọng trong quá trình cải cách tư pháp, thể hiện sự chuyển biến từ mô hình xét xử mang tính áp đặt sang mô hình lấy người chưa thành niên làm trung tâm.
Thiết lập cơ chế xem xét lại các quyết định của Tòa án
Để bảo đảm quyền tiếp cận công lý, Pháp lệnh quy định nhiều quyết định của Tòa án có thể bị khiếu nại, kiến nghị hoặc kháng nghị, bao gồm quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc, quyết định không đưa đi cai nghiện, quyết định hoãn, miễn hoặc tạm đình chỉ việc chấp hành.
Người bị đề nghị, cha mẹ hoặc người giám hộ có quyền khiếu nại; Trưởng Công an cấp xã, Hiệu trưởng trường giáo dưỡng hoặc Trưởng cơ sở cai nghiện công lập có quyền kiến nghị; Viện kiểm sát có quyền kháng nghị nếu phát hiện quyết định của Tòa án có dấu hiệu trái pháp luật. Trình tự giải quyết được quy định cụ thể với thời hạn rõ ràng nhằm bảo đảm việc xem xét lại được tiến hành nhanh chóng, khách quan và đúng pháp luật.
Ý nghĩa của Pháp lệnh đối với công tác bảo vệ trẻ em và phòng, chống ma túy
Có thể thấy, Pháp lệnh 03/2026/UBTVQH16 không đơn thuần là văn bản quy định về thủ tục tố tụng mà còn thể hiện rõ chính sách nhân văn của Nhà nước đối với người chưa thành niên nghiện ma túy.
Thông qua việc xây dựng một quy trình chặt chẽ, minh bạch, đề cao quyền được bảo vệ, quyền được tham gia và quyền được trợ giúp pháp lý, Pháp lệnh góp phần bảo đảm mọi quyết định của Tòa án đều được đưa ra trên cơ sở khách quan, đúng pháp luật và vì lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên.
Trong bối cảnh tình hình tội phạm và tệ nạn ma túy ngày càng có xu hướng trẻ hóa, việc hoàn thiện cơ chế tư pháp đối với người chưa thành niên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ giúp nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống ma túy mà còn tạo cơ hội để các em được điều trị, giáo dục, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng, trở thành những công dân có ích cho xã hội.
