Hệ thống tổ chức thi hành án hình sự từ 01/7/2026 gồm những cơ quan nào? Chi tiết các cơ quan thuộc hệ thống ra sao?

Luật Thi hành án hình sự 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, trong đó dành một chương quy định về hệ thống tổ chức thi hành án hình sự nhằm bảo đảm việc thi hành các bản án, quyết định của Tòa án được thực hiện thống nhất, đúng thẩm quyền và đúng quy định của pháp luật. Việc xác định rõ cơ cấu tổ chức của hệ thống thi hành án hình sự không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước mà còn tăng cường trách nhiệm của các cơ quan có liên quan trong quá trình tổ chức thi hành án, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chấp hành án cũng như các chủ thể có liên quan.

Theo Điều 8 Luật Thi hành án hình sự 2025, hệ thống tổ chức thi hành án hình sự từ ngày 01/7/2026 được tổ chức theo 03 nhóm cơ quan, bao gồm: cơ quan quản lý thi hành án hình sự, cơ quan thi hành án hình sự và cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự. Mỗi nhóm cơ quan được giao những chức năng, nhiệm vụ riêng nhưng đều hướng đến mục tiêu bảo đảm việc thi hành án được thực hiện đầy đủ, khách quan, minh bạch và đúng quy định của pháp luật.

Cơ quan quản lý thi hành án hình sự

Nhóm cơ quan đầu tiên trong hệ thống là cơ quan quản lý thi hành án hình sự, bao gồm:

• Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Công an;
• Cơ quan quản lý thi hành án hình sự Bộ Quốc phòng.

Đây là các cơ quan có vai trò quản lý ở cấp trung ương, chịu trách nhiệm tham mưu, chỉ đạo, hướng dẫn, kiểm tra và tổ chức thực hiện công tác thi hành án hình sự trong phạm vi quản lý của mình. Đồng thời, các cơ quan này còn có trách nhiệm ban hành hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về thi hành án hình sự tại các đơn vị trực thuộc, kịp thời phát hiện và xử lý những tồn tại, hạn chế phát sinh trong quá trình thực hiện.

Việc duy trì hai cơ quan quản lý tương ứng với Bộ Công an và Bộ Quốc phòng nhằm đáp ứng đặc thù của từng lực lượng, bảo đảm việc quản lý, thi hành án đối với từng nhóm đối tượng được thực hiện thống nhất, chặt chẽ và hiệu quả.

Cơ quan thi hành án hình sự

Nhóm thứ hai là cơ quan thi hành án hình sự, đây là lực lượng trực tiếp tổ chức thi hành các bản án, quyết định của Tòa án sau khi đã có hiệu lực pháp luật. Các cơ quan này đóng vai trò trung tâm trong toàn bộ quá trình thi hành án hình sự, từ quản lý người chấp hành án, tổ chức giáo dục, cải tạo đến thực hiện các quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án theo quy định.

Theo Luật Thi hành án hình sự 2025, cơ quan thi hành án hình sự bao gồm:

• Trại giam thuộc Bộ Công an;
• Trại giam thuộc Bộ Quốc phòng (gọi chung là trại giam);
• Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh, thành phố (gọi chung là cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh);
• Cơ quan thi hành án hình sự quân khu và tương đương (gọi chung là cơ quan thi hành án hình sự cấp quân khu).

Các cơ quan này có trách nhiệm trực tiếp quản lý người đang chấp hành án phạt tù, tổ chức giáo dục, lao động, học nghề, cải tạo, bảo đảm các chế độ đối với phạm nhân theo quy định của pháp luật. Đồng thời, cơ quan thi hành án hình sự còn thực hiện các thủ tục liên quan đến việc giảm thời hạn chấp hành án, tha tù trước thời hạn có điều kiện, đặc xá, miễn chấp hành phần còn lại của hình phạt hoặc các quyết định khác của cơ quan có thẩm quyền khi người chấp hành án đáp ứng đủ điều kiện theo quy định.

Việc tổ chức các cơ quan thi hành án hình sự theo cả hệ thống dân sự và quân đội giúp bảo đảm việc quản lý, thi hành án phù hợp với từng đối tượng, đồng thời tạo sự thống nhất trong quá trình thực hiện pháp luật trên phạm vi toàn quốc.

Cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự

Bên cạnh các cơ quan chuyên trách, Luật Thi hành án hình sự 2025 còn quy định một số cơ quan, đơn vị được giao thực hiện một số nhiệm vụ trong hoạt động thi hành án hình sự. Việc huy động sự tham gia của các cơ quan này góp phần tăng cường sự phối hợp giữa các cấp, các ngành, bảo đảm việc quản lý người chấp hành án được thực hiện xuyên suốt từ trung ương đến cơ sở.

Theo quy định, các cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự bao gồm:

• Trại tạm giam thuộc Bộ Công an;
• Trại tạm giam thuộc Bộ Quốc phòng;
• Trại tạm giam thuộc Công an cấp tỉnh;
• Trại tạm giam cấp quân khu (gọi chung là trại tạm giam);
• Ủy ban nhân dân cấp xã;
• Đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương;
• Công an xã, phường, đặc khu (gọi chung là Công an cấp xã).

Trong đó, trại tạm giam có trách nhiệm thực hiện một số nhiệm vụ liên quan đến quản lý người bị tạm giam, người đang chờ thi hành án hoặc các đối tượng khác theo quy định của pháp luật. Ủy ban nhân dân cấp xã phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền trong việc quản lý, giám sát, giáo dục người chấp hành án tại cộng đồng, hỗ trợ họ tái hòa nhập xã hội sau khi chấp hành xong hình phạt.

Đối với Công an xã, phường, đặc khu, đây là lực lượng trực tiếp bám sát địa bàn, thực hiện nhiều nhiệm vụ quan trọng như quản lý người chấp hành án treo, cải tạo không giam giữ, người được tha tù trước thời hạn có điều kiện hoặc các đối tượng khác theo quy định của Luật. Trong khi đó, đơn vị quân đội cấp trung đoàn và tương đương thực hiện các nhiệm vụ tương ứng đối với người chấp hành án thuộc phạm vi quản lý của quân đội.

Sự tham gia của các cơ quan ở cấp cơ sở giúp nâng cao hiệu quả quản lý, theo dõi và hỗ trợ người chấp hành án trong quá trình cải tạo, đồng thời phát huy vai trò của chính quyền địa phương và các tổ chức liên quan trong công tác tái hòa nhập cộng đồng.

Việc Luật Thi hành án hình sự 2025 quy định cụ thể hệ thống tổ chức thi hành án hình sự có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động thi hành án. Thay vì chỉ xác định chung về cơ quan có thẩm quyền, Luật đã phân định rõ từng nhóm cơ quan cùng chức năng, nhiệm vụ của mỗi cấp, qua đó tạo điều kiện thuận lợi cho việc phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình tổ chức thi hành án.

Đồng thời, việc xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan còn góp phần nâng cao tính minh bạch, tăng cường trách nhiệm giải trình, hạn chế chồng chéo về thẩm quyền và bảo đảm mọi bản án, quyết định của Tòa án sau khi có hiệu lực pháp luật đều được thi hành nghiêm minh, đúng trình tự, thủ tục. Đây cũng là cơ sở quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác quản lý nhà nước về thi hành án hình sự, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, xây dựng Nhà nước pháp quyền và đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động của các cơ quan tư pháp hiện nay.