CƠ CHẾ THU HÚT CHUYÊN GIA, TÀI NĂNG TRẺ TRONG HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI SÁNG TẠO, KHAI THÁC DỮ LIỆU
Nghị định số 386/2026/NĐ-CP quy định nhiều cơ chế đặc thù nhằm thu hút, trọng dụng chuyên gia và tài năng trẻ trong lĩnh vực dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số; trong đó đáng chú ý là chính sách thỏa thuận về tiền lương, tiền thưởng, phân chia lợi ích và ưu đãi thuế thu nhập cá nhân.
Trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng đối với phát triển kinh tế – xã hội, việc thu hút nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và khai thác dữ liệu có ý nghĩa thiết thực đối với quá trình đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Để tạo điều kiện phát huy năng lực của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và những người trẻ có tài năng, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 386/2026/NĐ-CP ngày 12/10/2026, quy định cơ chế đột phá phát triển cho hoạt động sáng tạo, khai thác dữ liệu quốc gia và hoạt động tại Trung tâm Sáng tạo, khai thác dữ liệu thuộc Trung tâm dữ liệu quốc gia.
Nghị định gồm 5 chương, 54 điều, quy định các cơ chế về thu hút chuyên gia, tài năng trẻ; tiếp cận và khai thác dữ liệu; tài chính và đầu tư mạo hiểm; không gian đổi mới sáng tạo dữ liệu; phát triển sản phẩm, dịch vụ dữ liệu và kinh tế dữ liệu.
1. Ai được xác định là chuyên gia, tài năng trẻ trong hoạt động đổi mới sáng tạo, khai thác dữ liệu?
Theo Điều 5 Nghị định số 386/2026/NĐ-CP, chuyên gia, tài năng trẻ trong hoạt động đổi mới sáng tạo, khai thác dữ liệu được xác định dựa trên trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, thành tích, sản phẩm và kết quả nghiên cứu trong các lĩnh vực có liên quan.
Đối với chuyên gia dữ liệu, đây là những người có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm, công trình, sản phẩm, giải pháp, sáng chế, giải pháp hữu ích, mô hình công nghệ, kết quả nghiên cứu hoặc thành tích được cơ quan, tổ chức có thẩm quyền, tổ chức nghề nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đào tạo hoặc doanh nghiệp công nghệ uy tín xác nhận. Các lĩnh vực chuyên môn có thể bao gồm dữ liệu, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, an ninh dữ liệu và những lĩnh vực liên quan.
Đối với tài năng trẻ, đối tượng được xác định là công dân Việt Nam từ đủ 16 tuổi đến 35 tuổi, tính đến năm được phát hiện, tuyển chọn, tôn vinh. Người thuộc nhóm này cần có thành tích, giải thưởng uy tín cấp quốc gia hoặc quốc tế; hoặc có công trình, sản phẩm, giải pháp, sáng kiến, mô hình công nghệ, kết quả nghiên cứu hay dự án khởi nghiệp sáng tạo có tiềm năng ứng dụng, thương mại hóa trong các lĩnh vực dữ liệu, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, an ninh dữ liệu và lĩnh vực liên quan.
Bên cạnh đó, Bộ trưởng Bộ Công an quyết định tiêu chuẩn, điều kiện cụ thể để xác định chuyên gia, nhà khoa học, nhà sáng chế, cá nhân có tài năng và tài năng trẻ thuộc phạm vi quản lý. Các tiêu chí xem xét bao gồm thành tích, giải thưởng, chứng nhận chuyên môn; công trình khoa học, sáng chế, sản phẩm công nghệ; kinh nghiệm triển khai nhiệm vụ, dự án và trình độ chuyên môn phù hợp.
2. Cơ chế tuyển dụng linh hoạt, tạo điều kiện phát huy năng lực chuyên gia
Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định là việc thiết lập cơ chế đặc thù nhằm thu hút và trọng dụng chuyên gia, tài năng trẻ có trình độ cao ở trong nước và nước ngoài tham gia các hoạt động sáng tạo, nghiên cứu, phát triển, phân tích, quản trị, chia sẻ và khai thác dữ liệu.
Theo đó, chuyên gia, tài năng trẻ có thể tham gia theo nhiệm vụ, chương trình, dự án, hợp đồng hoặc làm việc lâu dài trong cơ quan nhà nước.
Việc tuyển dụng, tiếp nhận hoặc ký hợp đồng đối với chuyên gia, tài năng trẻ từ đủ 18 tuổi được thực hiện trên cơ sở năng lực thực tế, sản phẩm và bằng chứng về kết quả công trình nghiên cứu, sản phẩm công nghệ, bài báo khoa học hoặc giải pháp đã được ứng dụng. Số năm kinh nghiệm chuyên môn trong lĩnh vực dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, công nghệ số; kết quả đánh giá hồ sơ theo tiêu chí được công khai trước khi tuyển dụng và kết quả đầu ra cũng là những căn cứ được xem xét.
Cơ chế này hướng tới việc đánh giá nhân lực dựa trên năng lực và giá trị đóng góp thực tế, qua đó tạo điều kiện để những người có chuyên môn sâu, có thành tích nghiên cứu hoặc khả năng phát triển sản phẩm công nghệ được tham gia vào các nhiệm vụ quan trọng.
Đáng chú ý, đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi, Nghị định quy định cơ chế phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, ươm tạo, hỗ trợ nghiên cứu và thử nghiệm, phát triển tài năng. Nhóm đối tượng này còn được áp dụng một số cơ chế về quyền chủ trì hoặc tham gia đồng thời nhiều nhiệm vụ, dự án và các quyền lợi theo quy định tương ứng tại Điều 5.
3. Được thỏa thuận đặc thù về tiền lương, tiền thưởng và phân chia lợi ích
Nghị định số 386/2026/NĐ-CP cho phép cơ quan, tổ chức áp dụng cơ chế thỏa thuận đặc thù với chuyên gia, tài năng trẻ về tiền lương, tiền thưởng, quyền sở hữu trí tuệ, quyền khai thác kết quả nghiên cứu và việc phân chia lợi ích từ sản phẩm, dịch vụ, sáng kiến cũng như giá trị gia tăng tạo ra từ hoạt động sáng tạo, khai thác dữ liệu.
Theo đó, chuyên gia, tài năng trẻ có thể được hưởng thù lao, tiền thưởng, mức hỗ trợ tăng thêm cùng các quyền lợi vật chất và phi vật chất khác tương xứng với trình độ, năng lực, giá trị đóng góp và hiệu quả công việc.
Việc xác định thu nhập được thực hiện theo hiệu quả nhiệm vụ được giao, vị trí đảm nhiệm, sản phẩm tạo ra, mức độ đóng góp và kết quả đầu ra. Đây là cơ sở để gắn quyền lợi của người thực hiện nhiệm vụ với chất lượng, hiệu quả và giá trị thực tế của công việc.
Về thẩm quyền quyết định, người đứng đầu cơ quan, tổ chức có thẩm quyền phê duyệt mức thu nhập, tiền thưởng và tỷ lệ phân chia lợi ích sau khi có ý kiến của bộ phận chuyên môn hoặc hội đồng đánh giá. Đối với nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, việc quyết định phải phù hợp với quy định pháp luật về ngân sách nhà nước, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và các quy định pháp luật có liên quan.
Nguồn kinh phí chi trả có thể bao gồm ngân sách nhà nước theo nhiệm vụ được giao, nguồn thu hợp pháp của đơn vị, nguồn xã hội hóa, tài trợ và viện trợ theo quy định. Việc sử dụng kinh phí phải bảo đảm đúng mục đích, đúng dự toán, có chứng từ và được kiểm soát nội bộ.
Các cơ chế thỏa thuận phải bảo đảm công khai, minh bạch, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, tổ chức sử dụng và chuyên gia, tài năng trẻ.
4. Chuyên gia, tài năng trẻ được hưởng ưu đãi về thuế thu nhập cá nhân
Chính sách ưu đãi về thuế thu nhập cá nhân là một trong những điểm đáng chú ý của cơ chế thu hút nhân lực chất lượng cao theo Nghị định số 386/2026/NĐ-CP.
Cụ thể, khoản 6 Điều 5 quy định chuyên gia, tài năng trẻ được hưởng các ưu đãi tốt nhất về thuế thu nhập cá nhân theo pháp luật về thuế; đồng thời được áp dụng quy định về miễn thuế thu nhập cá nhân tương tự như quy định của pháp luật về chính sách tài chính trong Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Quy định này tạo cơ sở để tăng sức hấp dẫn của môi trường làm việc trong lĩnh vực sáng tạo, nghiên cứu và khai thác dữ liệu, góp phần khuyến khích chuyên gia, tài năng trẻ tham gia phát triển các sản phẩm, dịch vụ công nghệ có giá trị.
Tuy nhiên, việc hưởng ưu đãi không đồng nghĩa mọi cá nhân hoạt động trong lĩnh vực dữ liệu, công nghệ số hoặc trí tuệ nhân tạo đều đương nhiên được áp dụng chính sách này. Đối tượng hưởng ưu đãi cần đáp ứng điều kiện xác định theo quy định, đồng thời thực hiện các cam kết, nghĩa vụ gắn với nhiệm vụ được giao.
5. Điều kiện hưởng ưu đãi và trường hợp bị chấm dứt, thu hồi ưu đãi
Để bảo đảm chính sách được thực hiện đúng mục tiêu, khoản 7 Điều 5 Nghị định số 386/2026/NĐ-CP yêu cầu chuyên gia, tài năng trẻ được hưởng ưu đãi phải có cam kết về nhiệm vụ, sản phẩm, kết quả đầu ra, tiến độ thực hiện và nghĩa vụ tuân thủ pháp luật, thỏa thuận, hợp đồng hoặc quyết định giao nhiệm vụ.
Người đứng đầu cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp áp dụng chính sách ưu đãi có trách nhiệm đánh giá định kỳ kết quả thực hiện nhiệm vụ, mức độ hoàn thành sản phẩm đầu ra và hiệu quả đóng góp của chuyên gia, tài năng trẻ. Việc đánh giá phải căn cứ vào nhiệm vụ, sản phẩm, mốc tiến độ và chỉ số đầu ra đã được thỏa thuận trong hợp đồng hoặc quyết định giao nhiệm vụ.
Trước khi kết luận về việc không hoàn thành nhiệm vụ hoặc vi phạm nghĩa vụ, cơ quan, tổ chức phải tạo điều kiện để chuyên gia, tài năng trẻ giải trình bằng văn bản hoặc trực tiếp và lưu nội dung giải trình vào hồ sơ đánh giá.
Việc chấm dứt, điều chỉnh hoặc thu hồi ưu đãi được thực hiện theo thỏa thuận, hợp đồng, quyết định áp dụng ưu đãi và quy định pháp luật trong các trường hợp như:
- Không hoàn thành cam kết về kết quả đầu ra;
- Vi phạm nghĩa vụ đã cam kết;
- Sử dụng ưu đãi sai mục đích;
- Không còn đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi;
- Có hành vi gian lận hoặc cố ý vi phạm pháp luật.
Đáng chú ý, Nghị định quy định không thu hồi ưu đãi đối với những rủi ro khách quan đã được nhận diện, báo cáo và xử lý đúng quy trình; hoặc những kết quả thử nghiệm thất bại nhưng nằm trong phạm vi rủi ro được chấp nhận của hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo theo Điều 52 của Nghị định và quy định pháp luật có liên quan.
Quy định này thể hiện sự phân biệt giữa việc không hoàn thành nhiệm vụ do vi phạm nghĩa vụ và việc gặp rủi ro khách quan trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, đổi mới sáng tạo. Qua đó, cơ chế ưu đãi không chỉ gắn với trách nhiệm giải trình mà còn tạo dư địa cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển các giải pháp mới.
