Cảnh báo lừa đảo công nghệ cao khi mua hàng online: Khi trí tuệ nhân tạo trở thành công cụ phạm tội
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội trong phát triển kinh tế, thương mại điện tử và chuyển đổi số. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn, công nghệ này cũng đang bị các đối tượng xấu lợi dụng để thực hiện các hành vi lừa đảo với mức độ tinh vi chưa từng có. Đặc biệt, trong lĩnh vực mua bán trực tuyến, AI không chỉ khiến người tiêu dùng khó nhận biết thật – giả mà còn đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Theo cảnh báo của Ủy ban Cạnh tranh quốc gia, các đối tượng lừa đảo hiện nay có thể sử dụng công nghệ AI để tạo ra hình ảnh, video, giọng nói và nội dung mô phỏng gần như hoàn toàn giống người thật. Chỉ với vài phút xử lý, một đoạn video giả mạo người nổi tiếng, bác sĩ, chuyên gia hoặc cán bộ cơ quan nhà nước có thể được tạo ra với chất lượng rất cao, đủ để khiến nhiều người tin rằng đó là hình ảnh và phát ngôn thật.
Đáng lo ngại hơn, công nghệ deepfake đang bị lợi dụng để xây dựng các video quảng cáo, livestream bán hàng hoặc lời chứng thực giả nhằm tạo dựng niềm tin cho người tiêu dùng. Không ít sản phẩm mỹ phẩm, thực phẩm chức năng, thuốc hỗ trợ điều trị bệnh hay sản phẩm chăm sóc sức khỏe được quảng bá bằng hình ảnh người nổi tiếng hoặc chuyên gia mà trên thực tế họ hoàn toàn không tham gia quảng cáo. Những hình ảnh “trước và sau khi sử dụng”, các bình luận tích cực, lượng người xem đông đảo hay các cuộc trò chuyện trực tiếp cũng có thể được tạo lập bằng AI nhằm đánh lừa người mua.
Không chỉ dừng lại ở hoạt động quảng cáo, AI còn bị lợi dụng để thực hiện các cuộc gọi giả giọng người thân, nhân viên ngân hàng, cán bộ công an hoặc cơ quan nhà nước nhằm yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mã OTP, mật khẩu hoặc thông tin tài khoản ngân hàng. Với khả năng sao chép giọng nói ngày càng chính xác, nhiều nạn nhân đã mất cảnh giác và thực hiện giao dịch theo yêu cầu của các đối tượng lừa đảo, dẫn đến bị chiếm đoạt tài sản hoặc đánh cắp dữ liệu cá nhân.
Thực tế cho thấy, các hành vi lừa đảo bằng AI thường khai thác tâm lý tin tưởng vào người nổi tiếng, ham giá rẻ hoặc thiếu kỹ năng kiểm chứng thông tin của người tiêu dùng. Chỉ một đoạn video ngắn trên mạng xã hội hoặc một buổi livestream được dàn dựng công phu cũng có thể khiến nhiều người chuyển tiền đặt cọc, thanh toán trước hoặc cung cấp thông tin cá nhân mà không hề xác minh tính xác thực của người bán.
Trước diễn biến ngày càng phức tạp của tình trạng này, Ủy ban Cạnh tranh quốc gia đã có văn bản đề nghị các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội như Shopee, Lazada, TikTok, Zalo và Meta tăng cường kiểm soát hoạt động quảng cáo, livestream và kinh doanh trên nền tảng số; đồng thời chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý các tài khoản có dấu hiệu giả mạo hoặc vi phạm pháp luật nhằm hạn chế thiệt hại cho người tiêu dùng.
Dưới góc độ pháp lý, việc sử dụng AI để tạo ra nội dung giả mạo nhằm lừa dối người tiêu dùng có thể kéo theo nhiều loại trách nhiệm pháp lý khác nhau. Nếu quảng cáo sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng, xuất xứ hàng hóa, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo khoản 5 Điều 50 Nghị định 87/2026/NĐ-CP với mức phạt từ 80 triệu đồng đến 100 triệu đồng, đồng thời bị buộc tháo gỡ nội dung quảng cáo, cải chính thông tin hoặc áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.
Đối với hành vi cung cấp hoặc lan truyền thông tin giả mạo trên môi trường mạng, Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP) quy định cá nhân vi phạm có thể bị xử phạt từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm xử lý các hành vi phát tán video, hình ảnh hoặc thông tin giả gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân cũng như trật tự xã hội.
Trong trường hợp sử dụng AI hoặc công nghệ deepfake để giả mạo người khác nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi này không còn dừng ở mức vi phạm hành chính mà có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015. Tùy theo giá trị tài sản chiếm đoạt và tính chất, mức độ của hành vi phạm tội, người vi phạm có thể bị phạt cải tạo không giam giữ, phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm hoặc tù chung thân. Ngoài ra, Điều 16 Luật An ninh mạng năm 2018 cũng nghiêm cấm việc sử dụng không gian mạng để đăng tải thông tin giả mạo, sai sự thật hoặc xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Trong bối cảnh AI phát triển với tốc độ nhanh hơn khả năng nhận diện của nhiều người dùng, việc tự bảo vệ mình trở thành yếu tố đặc biệt quan trọng. Người tiêu dùng không nên tin tưởng tuyệt đối vào các video quảng cáo hoặc livestream trên mạng xã hội, kể cả khi có sự xuất hiện của người nổi tiếng hoặc các nhân vật có uy tín. Trước khi thực hiện giao dịch, cần kiểm tra thông tin về người bán, nguồn gốc sản phẩm, đối chiếu thông tin từ nhiều nguồn chính thống và tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu hay thông tin tài khoản ngân hàng cho bất kỳ cá nhân nào thông qua điện thoại hoặc mạng xã hội.
Có thể thấy, AI không phải là nguyên nhân dẫn đến các hành vi lừa đảo mà chỉ là công cụ bị lợi dụng để thực hiện hành vi phạm tội. Điều quan trọng là mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức cảnh giác, trong khi các cơ quan quản lý, doanh nghiệp cung cấp nền tảng số và đơn vị kinh doanh cần phối hợp chặt chẽ trong việc kiểm soát nội dung, phát hiện hành vi vi phạm và xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật. Chỉ khi kết hợp đồng bộ giữa công nghệ, pháp luật và nhận thức của người dân, môi trường thương mại điện tử mới có thể phát triển an toàn, minh bạch và bền vững.
