KHUNG ĐẠO ĐỨC TRÍ TUỆ NHÂN TẠO QUỐC GIA: ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN VÀ SỬ DỤNG AI AN TOÀN, CÓ TRÁCH NHIỆM
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, nghiên cứu khoa học, giáo dục đến quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công. Sự phát triển nhanh chóng của các hệ thống AI mang lại nhiều cơ hội nâng cao năng suất, hỗ trợ con người xử lý thông tin và đưa ra quyết định, đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu mới về an toàn, bảo vệ dữ liệu, quyền riêng tư, quyền con người, tính minh bạch và trách nhiệm của các chủ thể tham gia vào quá trình phát triển, cung cấp và sử dụng công nghệ này. Trong bối cảnh đó, việc xây dựng các nguyên tắc định hướng nhằm bảo đảm AI được phát triển và ứng dụng theo hướng an toàn, có trách nhiệm, phục vụ con người và lợi ích xã hội có ý nghĩa quan trọng.
Ngày 10/3/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia. Thông tư được ban hành trên cơ sở Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 ngày 10/12/2025 và Nghị định số 55/2025/NĐ-CP ngày 02/3/2025 của Chính phủ, qua đó hình thành một khung nguyên tắc định hướng cho hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam.
Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia không chỉ đặt trọng tâm vào việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo mà còn hướng tới việc kiểm soát những rủi ro có thể phát sinh trong toàn bộ vòng đời của hệ thống AI. Theo Thông tư, đạo đức trí tuệ nhân tạo được hiểu là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng quá trình nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng AI nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và phát triển bền vững.
Hinh minh họa (Internet)
Phạm vi áp dụng của Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia
Theo Điều 1 Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN, Thông tư ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia và áp dụng đối với cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân với vai trò là nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai hoặc người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo phục vụ hoạt động quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công.
Đối với các tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam, Thông tư khuyến khích áp dụng Khung đạo đức. Như vậy, bên cạnh nhóm chủ thể trực tiếp thuộc phạm vi áp dụng, Khung đạo đức còn được định hướng trở thành cơ sở tham khảo để các chủ thể khác chủ động xây dựng phương thức quản trị và sử dụng AI phù hợp với các nguyên tắc về an toàn, quyền con người, minh bạch và trách nhiệm xã hội.
Bốn nhóm nguyên tắc trong Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo
Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia được xây dựng trên bốn nhóm nguyên tắc trọng tâm, bao gồm bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại; tôn trọng quyền con người, quyền công dân, bảo đảm công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử; thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững; khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Đây là những nguyên tắc được đặt trong mối liên hệ với toàn bộ quá trình phát triển và sử dụng AI, từ dữ liệu, mô hình, thiết kế, kiểm thử cho đến triển khai và vận hành hệ thống.
Thứ nhất, bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại. Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm xác định trước những kịch bản có thể gây hại đối với tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và đời sống tinh thần của con người để xây dựng các biện pháp phòng ngừa ngay từ đầu. Đồng thời, cần thiết lập tiêu chí về chất lượng dữ liệu, mô hình và kết quả đầu ra; thực hiện kiểm thử, xác nhận và kiểm định nội bộ trước khi đưa hệ thống vào triển khai. Đặc biệt, Khung đạo đức yêu cầu xây dựng cơ chế giám sát và can thiệp của con người phù hợp với mức độ ảnh hưởng của hệ thống, qua đó duy trì khả năng kiểm soát của con người đối với các quyết định và hành vi của AI. Bên cạnh đó, tổ chức, cá nhân cần có cơ chế tiếp nhận phản ánh, phát hiện lỗi, khắc phục sự cố và phương án dự phòng khi hệ thống hoạt động sai lệch hoặc bị lạm dụng.
Về an ninh, hệ thống AI cần được bảo vệ trước nhiều nguy cơ có thể ảnh hưởng đến dữ liệu, mô hình, thuật toán và hạ tầng liên quan. Khung đạo đức yêu cầu áp dụng các biện pháp phù hợp để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và ứng phó với hành vi xâm nhập, chiếm quyền điều khiển, đầu độc dữ liệu, đầu độc mô hình, tấn công đối nghịch, khai thác lỗ hổng, rò rỉ dữ liệu và lạm dụng hệ thống AI. Qua đó, tính bí mật, toàn vẹn và sẵn sàng của dữ liệu, mô hình, thuật toán và hạ tầng liên quan được đặt thành một trong những yêu cầu quan trọng trong quá trình phát triển và vận hành AI.
Thứ hai, tôn trọng quyền con người, quyền công dân, bảo đảm công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử. Việc phát triển và sử dụng AI phải có các biện pháp rà soát phù hợp nhằm bảo đảm hệ thống không xâm phạm quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, tự do ý chí, quyền tiếp cận thông tin, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền hợp pháp khác theo quy định của pháp luật. Đồng thời, tổ chức, cá nhân cần nhận diện và giảm thiểu thiên lệch dữ liệu, thiên lệch mô hình và thiên lệch trong quá trình vận hành; xem xét đầy đủ tác động của hệ thống đối với các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế.
Về minh bạch, tổ chức, cá nhân cần xây dựng thông báo phù hợp về việc có sử dụng AI, đồng thời cung cấp thông tin ở mức hợp lý về mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, cách thức hoạt động tổng quát và giới hạn của hệ thống, bảo đảm không gây hiểu nhầm về năng lực của AI. Bên cạnh đó, cần xác định rõ các tác động mà hệ thống có thể gây ra, chuẩn bị tài liệu giải thích và bằng chứng về quá trình thiết kế, huấn luyện, kiểm thử, đồng thời phân định rõ chủ thể chịu trách nhiệm giải trình đối với các quyết định do hệ thống tạo ra.
Thứ ba, thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững của con người, cộng đồng và xã hội. Việc phát triển và triển khai hệ thống AI cần xác định rõ lợi ích công cộng, giá trị gia tăng và những tác động tích cực đối với con người và cộng đồng; đồng thời phải có phương án xử lý, khắc phục những tác động tiêu cực trước khi triển khai. Khung đạo đức cũng hướng tới phát triển bao trùm, trong đó ưu tiên các giao diện dễ tiếp cận, dễ sử dụng và góp phần thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền và nhóm dân cư.
Một nội dung đáng chú ý là yêu cầu xem xét tác động môi trường trong quá trình phát triển AI. Tổ chức, cá nhân có trách nhiệm xem xét mức tiêu thụ năng lượng, tài nguyên tính toán và tác động môi trường trong suốt vòng đời của hệ thống; ưu tiên các giải pháp kỹ thuật, hạ tầng và quy trình vận hành tiết kiệm năng lượng, hạn chế phát thải. Đồng thời, hệ thống AI cần được thiết kế theo hướng phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội và bản sắc văn hóa Việt Nam, không tạo ra các nội dung kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc ảnh hưởng đến lợi ích cộng đồng.
Thứ tư, khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Khung đạo đức định hướng tổ chức, cá nhân triển khai thử nghiệm, thí điểm và mở rộng ứng dụng AI theo hướng có trách nhiệm; thúc đẩy nghiên cứu mở, chia sẻ tri thức phù hợp với quy định pháp luật và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Đồng thời, các chủ thể phát triển, triển khai và sử dụng AI cần phân định rõ trách nhiệm trong toàn bộ vòng đời hệ thống, bảo đảm có đầu mối tiếp nhận, xử lý khiếu nại và khắc phục hậu quả khi phát sinh vấn đề. Việc đào tạo về nhận thức, rủi ro đạo đức và kỹ năng sử dụng AI an toàn cho cán bộ, người lao động cũng được xác định là một nội dung cần chú trọng.
Người sử dụng AI cần lưu ý gì?
Đối với người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo, Phụ lục I của Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN hướng dẫn trước hết cần xác định rõ nhu cầu, mục tiêu sử dụng và bối cảnh, đồng thời sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ thay vì thay thế hoàn toàn phán đoán của con người đối với những quyết định quan trọng.
Người sử dụng cũng phải chú trọng bảo vệ dữ liệu cá nhân, bí mật đời tư, thông tin mật và bí mật kinh doanh; không nhập hoặc chia sẻ thông tin nhạy cảm vào hệ thống AI khi chưa được phép hoặc chưa có biện pháp kiểm soát phù hợp. Đặc biệt, các thông tin, khuyến nghị hoặc kết quả do AI tạo ra cần được kiểm chứng, nhất là khi liên quan đến sức khỏe, tài chính, pháp lý, danh dự, nhân phẩm hoặc đời sống tinh thần của cá nhân.
Khung đạo đức đồng thời yêu cầu người sử dụng tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, không sử dụng AI để tạo hoặc phát tán nội dung sai sự thật, thao túng, phân biệt đối xử, xâm phạm quyền riêng tư, quyền sở hữu trí tuệ hoặc thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Khi phát hiện dấu hiệu thiên lệch, phân biệt đối xử, nội dung gây hại hoặc hành vi lạm dụng AI, người sử dụng được hướng dẫn sử dụng các kênh phản ánh, khiếu nại phù hợp và chủ động nâng cao năng lực sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm.
Trách nhiệm của nhà phát triển, nhà cung cấp và bên triển khai AI
Đối với nhà phát triển, nhà cung cấp và bên triển khai hệ thống AI, việc cân nhắc các vấn đề đạo đức cần được thực hiện xuyên suốt vòng đời của hệ thống, từ xác định mục tiêu, thiết kế, xây dựng dữ liệu, huấn luyện, kiểm thử, triển khai, vận hành đến cải tiến. Các chủ thể này cần bảo đảm tính minh bạch phù hợp, cung cấp thông tin về mục tiêu, phạm vi và giới hạn của hệ thống, không thổi phồng năng lực AI; đồng thời chủ động nhận diện, giảm thiểu thiên lệch và bảo vệ quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân cũng như an ninh thông tin mạng.
Bên cạnh đó, nhà phát triển, nhà cung cấp và bên triển khai cần thiết lập cơ chế giải trình và tiếp nhận phản ánh, phân định rõ trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng, bao gồm bên thứ ba, nhà thầu và đối tác, đồng thời có cơ chế phối hợp khắc phục khi phát sinh vấn đề đạo đức. Thông tư cũng hướng dẫn các chủ thể này thực hiện việc ban hành Bộ quy tắc đạo đức trí tuệ nhân tạo nội bộ hoặc theo ngành, lĩnh vực nhằm cụ thể hóa các nguyên tắc phù hợp với đặc điểm hoạt động thực tế.
Yêu cầu đối với cơ quan nhà nước và tổ chức cung cấp dịch vụ công
Đối với cơ quan nhà nước và tổ chức cung cấp dịch vụ công, Khung đạo đức được lồng ghép trong quá trình xây dựng, mua sắm, thuê dịch vụ, thí điểm và triển khai hệ thống AI. Trong quá trình này, cơ quan, tổ chức cần bảo đảm hiệu quả, minh bạch và không phát sinh các thủ tục không cần thiết.
Đặc biệt, quyết định cuối cùng thuộc thẩm quyền của con người theo quy định của pháp luật và hệ thống AI không thay thế trách nhiệm của người ra quyết định. Cơ quan nhà nước, tổ chức cung cấp dịch vụ công cũng cần thực hiện công khai, minh bạch phù hợp, tạo điều kiện để người dân được biết, được giải thích ở mức hợp lý và có cơ chế phản ánh, khiếu nại. Việc tham vấn các bên liên quan, nhất là nhóm dễ bị tổn thương, đồng thời theo dõi và đánh giá tác động đạo đức trong quá trình vận hành, cải tiến hệ thống cũng được đặt ra.
Mẫu tự đánh giá tuân thủ Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo
Một nội dung đáng chú ý khác của Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN là Phụ lục II về hướng dẫn mẫu phiếu tự đánh giá tuân thủ Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia. Mẫu phiếu được thiết kế để đánh giá các nội dung liên quan đến hệ thống AI, trong đó bao gồm mức độ đáp ứng, minh chứng, hành động khắc phục và đơn vị hoặc cá nhân phụ trách, thời hạn thực hiện.
Nội dung đánh giá được phân theo các nhóm nguyên tắc, bao gồm thông tin chung về hệ thống AI; an toàn, độ tin cậy và không gây hại; quyền con người, công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử; hạnh phúc, thịnh vượng và phát triển bền vững; đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội. Trong đó, các tiêu chí tập trung vào việc kiểm thử và giám sát chất lượng đầu ra, cơ chế kiểm soát và can thiệp của con người, tiếp nhận và xử lý sự cố, nhận diện và giảm thiểu thiên lệch, minh bạch với người sử dụng, khả năng giải thích và lưu vết quyết định, tác động môi trường, phân công trách nhiệm giải trình, đào tạo nhân sự và tham vấn các bên liên quan.
Phần kết luận và kiến nghị của mẫu phiếu cho phép xem xét việc duy trì, điều chỉnh, tạm dừng hoặc mở rộng triển khai hệ thống AI trên cơ sở kết quả đánh giá.
